Sangüesa / Zangoza

Zangoza Aragoi ibaiaren terrazaren gainean hedatzen da, urak orekan eustea erabaki balu bezala. Kaleen bilbeak «burgo berriaren» ordena zaharra mantentzen du, eta harlanduetako bakoitza eraikitzeko ez ezik, gogoratzeko ere jarri dela dirudi. Merindadeko hiri nagusia, Zangozak ibaiaren jariakinaren eta antzinako Erresumako Gorteen urruneko oihartzunaren artean arnasten du. Zubiak, dorreak, atari gotikoak: grabitate bare batean finkatua dirudi dena, non noblezia eta egunerokotasuna elkarrekin bizi diren zalapartarik gabe.

Zangozako informazio orokorra

Hiria Iruñetik 45 kilometrora dago, Ekialdeko Nafarroa Ertaineko gune estrategiko batean. 4.883 biztanle ditu, eta Zangoza (izen koofiziala duen Zangoza ere esaten zaio) Aragoi ibaiaren inguruan antolatzen da. Ibai horrek Irati eta Onsellako urak hartzen ditu inguruan.

«Burgo berria» 1122tik aurrera garatu zen Jakako foruaren pean, eta izaera komertzial eta administratiboa sendotu zuen. Gaur egun ere, Kale Nagusiak igarotze eta elkartze bokazio hori du. Hiria eremu mistoaren parte da, non gaztelania eta euskara elkarrekin bizi diren, iraganera begiratzen duen identitate partekatu batean, oraina bizitzeari utzi gabe.

Zer ikusi Zangozan?

Zangozak bere historiaren irakurketa bertikala eskaintzen du: dorreak, gangak eta almenak.

• Andre Maria Erreginaren eliza: Eraikuntza erromanikoa duen eraikin hau bere portadagatik nabarmentzen da, Nafarroako Erdi Aroko artearen lan konplexua, non Leodegariusek eta San Juan de la Peñaren Maisuak beren erregistroa harrian utzi zuten. Dorre oktogonal gotikoa du erdigunean, eta barruan Jorge de Flandriaren erretaula nagusi platereskoa du.
• Jauregiak eta arkitektura zibila: Hiriko ibilbideak agerian uzten ditu Nafarroako Erregeen Jauregiaren noblezia, dorre almenadunekin, eta Valle-Santoroko markesen jauregia, zur landuzko teilatu-hegal monumentala eta eragin kolonial nabarmena dituena. Kale Nagusian, Sebastianen Etxeak Enrike II.a Nafarroakoaren jaiotza erregistratu zuen 1503an.
• Aragoi ibaiaren gaineko zubia: Egungo egiturak Antso Ramirez erregeak XI. mendearen amaieran eraikitzeko agindu zuen zubi erromaniko zaharraren oinarria mantentzen du. Harlanduzko zutabeetako batean inskripzio erromatarra dago oraindik, ingeniaritza klasikoa eguneroko ibai-paisaian txertatuz.
• Santiago Nagusiaren eliza: Jatorri erromanikoa du eta XIV. mendean amaitu zen. Parrokia hau Donejakue Bideko herritarrak eta ibiltariak hartzeko eraiki zen. Bere kanpandorrea, hiriko bizitza espiritualaren erdigunea adierazten duen erreferentzia bisuala da.
• Asisko San Frantzisko komentua: Klaustro bat eta 1212an santua Erresumatik igaro zeneko memoria gordetzen dituen multzo gotikoa. Aretoetan eskualdeko bilakaera teknikoa ikusten da, XVIII. mendetik XX. mendera bitarteko dorre-erloju zaharren makineria-bilduma baten bidez.
• Vadoluengo San Adrian: Herrigunetik oso gertu dago, eta estilo erromanikoko ermita honek harrizko mugarri gisa jarraitzen du, Aragoiko Erresumarako antzinako pasabideen soiltasun arkitektonikoa erregistratzen duena.